Fans spraken 'death pact' af om elkaars fanfictie na overlijden te verbergen voor familie

Een van de populairste fanfictiewebsites trekt zo'n 500 miljoen bezoeken per maand, maar veel schrijvers en lezers houden hun hobby zorgvuldig verborgen voor hun omgeving. Een groep oudere fans ging daarin zo ver dat zij een 'death pact' sloot: overlijdt een van hen plotseling, dan halen de anderen de fanfictie uit huis voordat de familie binnenkomt. Dat vertelt religiewetenschapper dr. Welmoed Wagenaar in de eerste aflevering van de wetenschapspodcast Het Lekenpraatje, over haar promotieonderzoek naar het dagelijks leven van fans.

Twee jaar meekijken in het leven van fans

Wagenaar, gepromoveerd aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit Antwerpen en nu postdoctoraal onderzoeker bij het Meertens Instituut, volgde bijna twee jaar lang dertien fans. Het ging voornamelijk om Amerikaanse vrouwen tussen 19 en 64 jaar, fans van onder meer Star Wars, Avatar: The Last Airbender en het werk van Tolkien. Met hun toestemming keek zij mee op hun fanaccounts en in hun Discord-groepen, liet zij hen dagboeken bijhouden en nam zij interviews af.

Fanfictie bestaat uit verhalen die fans zelf schrijven op basis van bestaande verhaalwerelden, vaak vanuit de vraag 'wat als?'. Wat als het einde anders was gelopen, wat als deze twee personages verliefd worden? De verhalen variëren van een paar honderd woorden tot meer dan een miljoen. Waarom mensen dat lezen? Wagenaar: "Je leest een boek en je doet het dicht, en dan is er een soort kriebel: ik wil hier nog geen afscheid van nemen. Ik wil langer in die wereld zijn."

Weggehaald voordat de familie kwam

De oudste deelnemers, zestigers, stammen uit de tijd dat fanfictie werd verspreid in zelfgemaakte tijdschriften die per post werden rondgestuurd. Veel van die verhalen waren homo-erotisch en daar rustte een taboe op. De vriendengroep sprak daarom af dat bij een plotseling overlijden de anderen de tijdschriften zouden weghalen voordat de familie het huis in kwam. Die afspraak hebben zij één keer daadwerkelijk moeten nakomen. Een jongere deelnemer schoot vol toen zij erover las in het proefschrift.

Ook jongere fans houden hun fanleven vaak gescheiden van de rest van hun leven, met pseudoniemen, aparte accounts en een gewiste browsergeschiedenis. Eén deelnemer vertelde op haar fanaccounts meer uit de kast te zijn dan in haar dagelijks leven. Tegelijk is fandom de hele dag aanwezig: van de telefoon bij het opstaan tot een rollenspel via Discord tijdens het tandenpoetsen.

Ook Klaver en Jetten kregen fanfictie

Fanfictie gaat niet alleen over verzonnen personages. In 'real person fiction' spelen bekende mensen de hoofdrol. Wagenaar noemt als Nederlands voorbeeld de golf aan verhalen en TikTok-video's die in 2021 ontstond rond een verzonnen relatie tussen politici Jesse Klaver en Rob Jetten, met andere politici als bijfiguren.

Om te begrijpen hoe fans schakelen tussen hun fictieve werelden en het gewone leven gebruikt Wagenaar theorie uit de religiewetenschap over verbeelding, spel en ritueel. De vergelijking dat fandom 'een soort religie' is, maakt zij bewust niet: die helpt volgens haar niet om fancultuur of religie beter te begrijpen.

Ruim 29.000 views in twee weken

Het Lekenpraatje verscheen op 8 september voor het eerst. Elke aflevering legt een promovendus in drie minuten en in gewone mensentaal uit waar het onderzoek over gaat, gevolgd door een gesprek met podcasthost Antoine Steenkamer en dr. Abe Hendriks, junior universitair docent aan de Universiteit Utrecht. In de eerste twee weken zijn fragmenten uit de aflevering met Wagenaar ruim 29.000 keer bekeken op TikTok, Instagram en YouTube en kreeg de podcast ruim 500 volgers. Onder hen zijn veel promovendi van universiteiten door het hele land.

Antoine Steenkamer: "De podcast doet precies wat we voor ogen hadden. We krijgen van alle kanten aanmeldingen van promovendi die over hun onderzoek willen vertellen."

Nieuwste aflevering: lezen om iets te voelen

In aflevering 2, nu te beluisteren en te bekijken, is literatuurwetenschapper Carlijn Cober te gast, gepromoveerd aan de Radboud Universiteit en nu docent Europese literatuur aan de Universiteit van Amsterdam. Haar proefschrift Reading for Feelings gaat over de rol van emoties bij het lezen, aan de hand van het late werk van de Franse denker Roland Barthes. Zij vertelt onder meer hoe een voormalig dakloze man zijn eigen leven herkende in Kafka's De gedaanteverwisseling, en waarom het vak Nederlands op de middelbare school veel mensen het lezen tegenmaakt.

Het Lekenpraatje is een productie van Studio Brandaan en wordt onafhankelijk van universiteiten gemaakt. Nieuwe afleveringen verschijnen om de week op dinsdag op Spotify, YouTube en Apple Podcasts.